Oprcz idei religijnych, ktre speniay funkcje opium, usypiajc denie do przebudowy ustroju spoecznego, istniay idee religijne, ktre - w okrelonych warunkach, okresach historycznych i rodowiskach - pobudzay do dziaania. W szczeglnoci dotyczy to niektrych redniowiecznych herezji ludowych, w ktrych forma religijna bya nie tylko szat, przebraniem i mask dla treci spoecznie rewolucyjnych (dolcinici, taboryci czescy, zwolennicy Mnzera), [&] 